Хятадууд Шинжаанд өөрийн цэргийн хүчээ оруулвал партизаны дайн дэгдэнэ

Одоогоор 16,2 тэр бум долларын өртөгтэй "Торгоны зам"-ын төслөөр Хятад дахин Төв Азид өөрсдийн эдийн засгийн нөлөөгөө харуулж байна. Энэ байдал нь ч цаашид дахин хэдэн жил үргэлжлэх төлөвтэй байгаа билээ. Учир нь Орос улсын эдийн засгийн байдал Москваг Төв Азид чөлөөтэй хөрөнгө цацахад саад болж байгаа юм.

Гэхдээ Хятадын Төв Азид үзүүлэх эдийн засгийн нөлөөг улс төр эсвэл цэрэг зэвсгийн давамгай байдал гэж андуурч болохгүй. Төв Азиас илүүтэйгээр Бээжин энэхүү харилцаанаасаа ашиг олж байгаа.

Хятад өөрийн эдийн засгийн өсөлтөө нэмэгдүүлэхийн тулд дэлхий даяар эрчим хүчний баялаг, эх үүсвэр хайж байна. Саяхныг хүртэл Хятад газрын тос болон байгалийн хийг гадаадаас зөвхөн Малаккагийн хоолойгоор дамжуулан зөөвөрлөдөг байсан юм. Бээжин ямар нэг хурцадмал байдал үүсч, дайсагнасан хүч энэхүү хоолойг хаахаас  санаа зовж байлаа. Төв Ази бол том хөрш. Тиймээс ч Хятад Төв Азийн газрын тос болон байгалийн хийн салбарын хөгжлийг дэмжин санхүүжүүлж байгаа нь хачирхалтай зүйл биш бөгөөд газрын тос болон хийн хоолойг барьж байгаа нь Хятадад эрчим хүч үйлдвэрлэх түлш авчрах билээ.

Төв Азийн улсуудтай хийсэн тохиролцоонууд нь Хятадын хөрш болох Бирмтэй хийсэн тохиролцоотой төстэй. Тэнд Хятадын компаниуд газрын тос болон хийн салбарыг хөгжүүлж байгаа юм. Ирэх саруудад Хятадын аль хэдийн ашиглалтанд орсон хийн хоолойнуудын хажуугаар нефть дамжуулах хоолойнууд нь ашиглалтанд орох аж.

Хятад Бирмийн цэргийн засгийн газартай тохиролцоо хийсэн хэдий ч Бирм улсын зшээс ирээдүйд ямар хандлага гаргах нь тодорхой бус байна. Зөвхөн Бирм л Бээжингийн санааг зовоож буй хөрш нь биш юм. Хятадын тааварлаж боломгүй хөршүүдэд Хойд Солонгос, Лаос, Афганистан болон Пакистан орох юм. Бусад хөршүүд болох Вьетнам, Орос мөн Энэтхэг улсууд нь бүгд 1960 оноос хойш Хятадтай цэргийн зөрчилдөөнтэй байсан билээ. Непал болон Бутаныг Төвдтэй буддын шашны холбоотой гэж сэжиглэж байгаа аж.

Энэ нь зөвхөн Монгол болон Төв Азийн (Казакстан, Киргизстан болон Тажикстан гэх мэт) хөршүүдээ нөхөрсөг гэж тооцоход хүргэж байгаа юм. Энэ нөхөрсөг байдал нь Хятадын хөрөнгө оруулалт дээр тогтож байна.

Хятад хэзээч Төв Азийн дотоод бодлогод хөндлөнгөөс оролцож, хэзээ ч дотоодын бүс нутгийн зөрчилдөөнүүдэд  дуугарч байгаагүй. Тэд зөвхөн Төв Азийн удирдагчдыг магтаж байв. Энэ ч одоогоор Хятадын сонирхолд нийцэж байгаа аж.

Зарим хүмүүс ююулгүй байдлаа хангах үүднээс Хятад нь ирээдүйд өөрийн нөлөө, хүч чадлаа үзүүлэхийг хичээх болно гэж итгэдэг.

Энэ санаа нь Хятадын баруун хэсэгт байх автономит муж болох Шинжаан Уйгарт амьдардаг мусилман шашинтай уйгаруудын асуудал дээр үндэслэгдсэн юм.

Хятадын ноёрхолыг эсэргүүцсэн уйгаруудын хөдөлгөөн 1000 гаран жилийн өмнө ч байсан бөгөөд энэ мөчийг Хятад өөрийн хяналтандаа Шинжааныг авах тоолонд гарч байлаа. Уйгарын хөдөлгөөний мөн чанар нь үндсэрхэг хөдөлгөөн юмэ. Уйгарууд өөрсдийн төрсөн нутаг болон соёлоо хамгаалж үлдэхийн тулд тэмцэж байгаагаас бус шашны үүднээс огт биш юм.

Энэ жил уйгарчууд хэд хэдэн халдлага Шинжаанд үйлдэхдээ ихэвчлэн Хан угсааны хятадуудын эсрэг халдсан байдаг. Иймэрхүү халдлага болон тайван бус байдал нь Шинжаанд хэдэн арван жил үргэлжилж байгаа хэдий ч 2014 оных шиг олон удаа болж байсангүй. Пакистан болон Афганистаны цэргийн бүлэглүүдийн дунд уйгарууд байгааг мэдээлж байсан. Энэ нь уйгарууд Шинжаанд ариун дайн буюу жихад хийхэд бэлдэж байна гэсэн таамаглалыг дэвшүүлэхэд хүргэж байгаа юм. Гэхдээ энэ жил болсон халдлагуудын ихэнхийг хутга, сүх барьсан хүмүүс үйлдсэн аж.

Гэсэн хэдий ч зарим уйгарууд жихад бүлэглэлүүдээс тусламж хүсэж байгаа нь гайхаад байхаар зүйл биш. Тэднээс өөр Хятадад байгаа мусилманчуудад хэн туслах билээ?

Зарим нь Бээжинг Казакстан, Киргизстан, Тажикстан, Узбекстан болон Оросыг өөртөө багтаасан Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагыг Шинжаанд цэргийн хүч илгээх хэрэгсэл болгон ашиглана гэж таамаглаж байгаа юм.

Хэрэв Хятад ингэхийг хүсвэл тэд АНУ болон түүний холбоотнууд болох Япон, Өмнөд Солонгосоос ирэх аюулаас сэргийлэн дорно руу цэргийн хүчнийхээ байрлалыг дахин чиглүүлэхэд тустай болох юм.

Юун түрүүнд Төв Азийн хөрсөнд анх удаа Хятадын цэрэг хөл тавилаа гэхэд уйгарчуудтай хийж буй зөрчил нь Исламын ертөнцтэй хийх тулаан болон хувирах билээ. Ингэснээр Хятадад ээдрээтэй удаан хугацааны партизаны дайн гарах болно. Түүхэн үүднээс Ардын чөлөөлөх арми нь Хятадын хилээс гадуур тийм ч сайн тулалдаж байгаагүй юм. Тухайлбал Солонгос болон Вьетнамын дайнд томоохон хохирол амсаж байв. Бүр ЗХУ-тай хийсэн багахан тулаанд Хятадын хохирол ЗХУ-ын цэргүүдийнхээс хэд дахин илүү байлаа.

Ардын чөлөөлөх арми нь партизаны дайнд тулалдах ямар ч туршлага байхгүй бөгөөд томоохон хэмжээний ил задгай тулаанд зориулагдсан билээ. Мөн Хятад Исламийн террористуудын бай болж болох дэлхий даяар байгаа төслүүд болон хөрөнгө оруулалтуудаа бодож үзэх хэрэгтэй болно.

Төв Азийн хэрэг явдлыг Хятад чимээгүйхэн хянах гэж оролдож болох ч тэд Төв Азийн бодлого болон тулгамдсан асуудлуудад нээлтэйгээр оролцсоноор тэндээс тэд ямар ч ашиг олохгүй харин ч алдах нь их байх билээ.

Англи хэлнээс орчуулсан М.Билгүүн