Барга үхэр гоё байсан!

Үнгэрѳѳшэ хабар үндэһэн буряад үхэр бэдэрэн-шэнжэлжэ, Хитадай Барга-монголнуудаар ябаад ерээб.

Яагаашье бэрхэ һамгамни намда гурбан хүбүүдые түрэжэ үгѳѳ һэн гээшэб. Хүбүүдгүй һаа, буряадай табан хушуу мал һэргээлгын ажал бүтэхэгүйл һэн. Эдээнээ хүлһэгүйгѳѳр, дуран соогоо зарахаһаа хажуугаар, ѳѳһэдэйнь мүнгэ-зѳѳри ходо хэрэглэнэб.

Барга-монголнуудай энэ газарта нютагжаһаар 270 жэл болоо. Энэ ушараар ехэ баяр-ёһолол зундаа болохо. Энээндээ бэлдэнэд. Хэлэмнай тон адли, ядарангүй хѳѳрэлдѳѳб. Эндэһээ зѳѳжэ ошоһон зон, онолходо, Байгал далайн зүүн бэеһээ, Баргажан Хурамхаанһаа.

Буряад үхэр гэжэ ямаршье гоё мал гээшэб даа!

Ута үбэл дүүрэжэ, хабарай эхин байгаашье һаа, буряад үхэрэй шадал-тэнхээнь юрэдѳѳ буураагүй, тангаршаалдажа ябана. Түл үхэ сагынь туласа ерэнхэй, һубайрха гээшэ ехэ хомор юм.

Хорой, хото гэжэ мэдэхэгүй. Түхэреэн жэл соо бэлшээд, малшанайнгаа газаа сагаан талада хонодог. Һаалгаха үнеэдынь үдэшэ үглѳѳниинь һаалгаад, бэлшээридээ гарана.

Мүнѳѳ жэл бага саһатай дулаан үбэл болоо. Мал һайн унда орожо байна. Тиигэбэшье үглѳѳнэй жабар 30 градус болоно.

Арбаад хүн арайхан гэжэ үхэрнүүдые хоройдо туужа оруулаад, хэдэн шиираг хүбүүд «ёо» гэжэ барижа, баханада уяжа, хэмжүүрынь, шуһынь абаа. Энэ юу гэршэлнэб гэхэдэ, хоройдо огто орожо үзѳѳгүй мал гэжэ. Буряад үхэр - набтархан, дошхон, шандааһатай, улаа эрээхэнүүд ба соо харанууд, үдхэн хѳѳбэри нооһотой, ута үһэтэй, зузаан арһатай, жаахан дэлэнтэй, тугалдаа мээхэй мал. Зѳѳхэйдэл адли үдхэн һүтэй, аргагүй щэмэтэй зѳѳлэн мяхатай, ехэ дотор ѳѳхэтэй, ѳѳхэн соонь бэеын хүгжэлтэдэ хэрэгтэй жэжэ бодосууд хуу бии.

Хамаг буряад-монголой табан хушуу мал газар уһандаа таараһан шанар һайтай, сэбэр түрэсэ ашагтай. Буряад үхэр жэжэ, жаа бэетэй. Һээртэй үндэрынь 1.1 метр. Энээнһээ үндэр һаа, шуһа холинхой гээшэ. Бурхан гү, али байгаали иимэ мал манай нютагта үгѳѳ. Бурхан багшаһаа ухаатай болохо бэшэ ха даа, энээндэнь шамарлаһанай хэрэггүй.

Энэ малай түүхэ ехэ уйдхар гашуудалтай. Хорёод гара онуудаар олон буряадууд малтаяа «улаантанһаа» тэрьедэжэ, хилэ гараха гээ хаш. Ямар ааб даа нэгэ «тушаалта» олдожо, «улаантанда» мүргэжэрхёо. Эдэ зон хилэ гаража ябатараа отолгодо орожо, тобшо сасаргадаг буунуудаар буудуулжа булта алуулһан байна: ехэ багагүй, эрэ эмэгүй. Олон малшье буудуулаа юм ааб даа. Тиибэшье яһала олон мал хилэ  гараад хоёр гурбан жэл соо эзэгүй ябаа. Эдэ малнуудые барганар абажа, үсхэжэ, мүнѳѳ бидэндэ, хүн түрэлтэндэ, үндэһэн буряад үхэрэй уг-шуһа дамжуулжа үгэжэ байна гээшэ. Хурамхаан буряадуудайнгаа иимэ тусгаар ехэ бэлэг тогтоон абажа шадаха гээшэгүүбди?!

Бидэ, Ородой Буряадууд, юундэ иимэ һайн малнуудаа, үзэг бэшэгэй, түрэл хэлээ, бэрхэ хүбүүд басагадаа дууһан үгы хээ гээшэбиибди. Тэнэг зон ха даа гү гэхэдэ, ѳѳрын үзэг бэшэгтэй арад дэлхэй дээрэ үсѳѳн ха юм. Сэхынь хэлэхэдэ, яба ябаһаар ехэл аймхуу зон үлэшѳѳ гээшэл ди даа. Ухаа муутай ноёдой үгэ буруу гэжэ һанаашье һаа, дуугайхан үгын дуулаад лэ, ерэһэн ошоһонуудай энэ тэрэ юумэ ялайштар «долёогоод» ябадаг. Энээндэ бидэл, арад зон, гэмтэйлди даа. Аймхуу бидэнэр, аймхуу арадай түлѳѳлэгшэдые һунганабди, харин тэдэ, дээрэхи ноёдһоо айжа, һалганалдажа, арад зон тээшээ хялам гэжэ харанагүй. Халагламаар. Богоол досоохиёо дуһал дуһалаар шахажа, гаргаха ёһотойлди даа.

Үндэһэн буряад үхэр бии болголгын ажалда, ниислэл Москва хотын Н. И. Вавиловай нэрэмжэтэ Уг шуһанай  Юрэнхы Эрдэмэй Хүреэлэн туһалалсажа эхилээ. Буряад үхэрэй уг шуһа таниха сараа олохо хэрэгтэй. Буряад үхэрэй уг шуһанай сараа эрдэм шэнжэлэлгэдэ олиггүй шухала. Энэ ажалда уг шуһа жэшэдэг лабораториин ажалшад туһалалсана.

Институдай талаһаа Николай Янковский, Илья Захаров-Гезехус академигууд, эрдэмэй доктор Юрий Столповский гэгшэд энэ ехэ шухала асуудал Гүрэнэй Дүүмэдэ ба Ород Гүрэнэй Хүдѳѳ Ажахын Яамай Даргада табижа байна. Мэдээжэ Алексей Кудрин энэ хэрэгтэ нягтаар хабаадана.

Эдэ бүхы ажал мүнгэнэй хүсѳѳр бүтэнэ. Даб дээрээ ажал хэжэ байхымнай, горьтойхон мүнгэ, нютагаймнай хүбүүн үргѳѳ. Энэл Хүнэй ашаар ажал эхилэгдээ. Нэрымни олондо бү хэлыт даа гээ. Тиигээшье һаань нэрынь хэлэһүү - Нимажаб гэжэ хүн. Нютаг соомнай үсѳѳншье һаа, хооһон үгэгүй, ёстой, тусгаар, Эхэ Орондоо һанаагаа зободог, һайрхуу бэшэ, даруу хүбүүд басагад байнал даа! Тиимэһээ найдал байна, бүхѳѳгүй.