Монгол Улсын түүхийн хүрдэн... 1911-1924 он (Нэгдүгээр хэсэг)

1911 - 12-р сарын 29. Ар Монгол Манж Чин гүрний дарлалыг эцэс болгож өөрийн тусгаар тогтнолоо зарлав. Наймдугаар Жавзандамба хутагтыг хаан ширээнд залж, Их хүрээний нэрийг өөрчилж Нийслэл хүрээ болголоо. 20,000 хүнтэй Ардын армийг байгуулж Оросын офицерууд тэднийг сургаж бэлтгэхээр болжээ. Монголын тусгаар тогтнолыг Хятад хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсаар байв.

1912 - 11-р сарын 3. Монгол- Хаант Оросын найрамдлын гэрээг байгуулав

12-р сарын 19. Нийслэл хүрээнд Монгол , Төвдийн засгийн газар харилцан биенийхээ тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөх гэрээнд гарын үсэг зурав

1913 - 11-р сарын 5. Хятад – Хаант Оросын зөвшилцлийн үндсэн дээр Хятадын  Ар Монгол дах ноёрхолыг хүлээн зөвшөөрөв. Уг гэрээгээр Хятад нь Монголын өөртөө засах эрхийг хүлээн зөвшөөрч, Монгол руу цэрэг оруулахгүй байхаар тохиролцжээ.

1915 - 5-р сарын 25 Монгол, Орос болон Хятад нь Хиагтын гэрээнд гарын үсэг зурснаар Монголын өөртөө засах эрхийг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрчээ.

1919 – 2-3 дугаар сар.  Японы дэмжлэгтэйгээр Пан-Монголын хурлыг Чита, Сибирьт зохион байгуулснаар Версалын хурлаар Өвөр Монгол, Ар Монгол, Буриадыг багтаасан Монгол улсыг хүлээн зөвшөөрүүлэх түр засгийн газар байгуулав. Ар Монгол энэхүү засгийн газарт орохоос татгалзжээ. Энэ хөдөлгөөн нь Хятадын Монголыг бүхэлд нь хяналтандаа авах гэсэн хүчин чармайлтын өмнө бүтэлгүйтсэн юм.

10-р сар. Генерал Сюй Шү Жанаар удирдуулсан Хятадын арми Нийслэл хүрээг эзэлснээр Богд хааны засгийн газар Хятадын захиран тохинуулах эрхийг хүлээн зөвшөөрчээ.

1919 онд Нийслэл хүрээнд хоёр нууц хувьсгалт бүлэг байгуулагдсан бөгөөд Дамдины Сүхбаатараар удирдуулсан Зүүн хүрээний цэргийн бүлгэм, Хорлоогийн Чойбалсан болон Догсомын Бодоо нараар удирдуулсан Консулын хувьсгалт бүлгэм байв. Коминтерн хоёр бүлгэмийг нэгдэж Хятад болон цагаантнуудын эсрэг нэгдсэн хүчээр тэмцэхийг зөвлөжээ.

1920 оны гуравдугаар сар. Эрхүү, Сибирьт болсон хурлын үр дүнд Зүүн хүрээний цэргийн бүлгэм болон Консулын хувьсгалт бүлгэм нэгдэж Сүхбаатарын удирдлаган дор Монгол Ардын Намыг байгуулав. Наймдугаар Жавзандамба хутагт хувьсгалыг дэмжэн түүний нэрийн дор Оросоос илүү их тусламж авах болов.

10-р сар. Барон Унгерн фон Штернбергээр удирдуулсан цагаантны арми Монгол руу цөмрөн орж иржээ. Зөвлөлтийн нөлөөг Монголд бууруулахын тулд япончууд Барон Унгерныг санхүүжүүлж байв.

1920 онд Монгол Ардын Нам албан ёсоор “Монголын үнэн” сонинг байгуулав. Энэхүү сонин хэд хэдэн удаа нэрээ сольж байжээ: “Уриа”, “Нийслэлийн шинэ сонин”. 1925 онд харин "Үнэн" гэх нэртэй болжээ.

1921 оны хоёрдугаар сар. Барон Унгернаар удирдуулсан цагаатны арми ширүүн тулааны үр дүнд Нийслэл хүрээнээс хятадуудыг хөөн гаргав. Монголын төрийн эрх мэдэлтнүүд Барон Унгерныг чөлөөлөгч хэмээн нэрийдэж байсан ч хэдэн сарын дараагаар цагаантнууд хүн ардад айдас заналхийлэл төрүүлж эхлэв.

Хоёрдугаар сарын есөн. Д.Сүхбаатар ардын журамт цэргийг байгуулав.

Гуравдугаар сарын нэгнээс гурваны хооронд Монгол Ардын Намыг албан ёсоор байгуулж анхны Их хурлаа Хиагтад хийжээ.

Гуравдугаар сарын 13. Сүхбаатарын ардын журамт цэрэг Хиагтыг чөлөөлж Монгол Ардын Намын төв хороо Монгол Ардын түр засгийн газрыг Хиагтад байгуулав.

Долдугаар сарын 11. Ардын эрхтэй хэмжээт хаант засагтай ,тусгаар тогтносон Монгол Улсыг байгуулж Бодоо ерөнхий сайдаар томилогджээ.

Наймдугаар сарын 22. Цагаантнуудыг толгойлогч Барон Унгерныг Монголын цэргүүд Тариаланд барин ЗХУ-д шилжүүлэн өгжээ.

Есдүгээр сарын 14. Монголын Ардын Нам Хятадаас тусгаар тогтоносноо зарлав

Есдүгээр сар. Улаан армийн 185 дугаар морьт цэрэг Толбо нуурын эрэг дэх Саруул Гүнгийн хүрээний бүслэлтээ орхив.  Генерал Хасбаатарын удирдлаган дор 300 монгол болон улаантны цэргүүд Барон Унгерны 3000 цагаантны цэргүүдийн дайралтыг 44 өдрийн турш няцаажээ.

11-р сарын 5. Монгол - Орос харилцан туслалцах, нөхөрсөг харилцааг тогтоох гэрээнд Москвад гарын үсэг зуржээ.

1922 Нэгдүгээр сар. Барон Унгерны цагаантны армийг бүрэн сөнөөв.

Наймдугаар сар. Ардын намын 41 тэргүүлэх гишүүдийг "хувьсгалын эсэргүү" Богд хааны хаант засгийг сэргээхийг хүссэн хэмээн үзэн баривчилжээ.

Наймдугаар сарын 31. Ерөнхий сайд асан Бодоо, түр засгийн газрын ерөнхий сайд асан Чагдаржав болон өөр 13 хүнийг цаазаар авчээ.

1923 Хоёрдугаар сарын 22. Хувьсгалын баатар Сүхбаатар 33 насандаа өвчний улмаас таалал төгсөв. Ингэснээр Чойбалсанд засгийн эрхэнд гарах зам нь нээлтэй болжээ.

Долдугаар сар. Монгол Ардын Намын хоёр дугаар их хурлаар ЗХУ - Монголын нөхөрсөг харилцааг сайжруулах, өөрсдийн эгнээнээс "дарангуйлагч ангийн элементүүдийг" цэвэрлэх шаардлагатай байгаа талаар хуралджээ.

1923-1924 онд Монголын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 14% мал сүрэг болон малын бүтээгдэхүүний экспорт эзэлж байв.

1924 оны тавдугаар сарын 20. Наймдугаар Жавзандамба хутагт таалал төгсөв. Монгол Ардын Нам шашин төрийн билэг тэмдгийг алга болгохын тулд түүний хойд дүрийг хайх уламжлалт ёсыг хоригложээ.

Үргэлжлэл бий...