115 САЯ ЖИЛИЙН НАСТАЙ “ЦУЛ ТОЛГОЙТ” ҮЛЭГ ГҮРВЭЛИЙН ХОДООД ЧУЛУУТАЙ, НУРУУ, ААРЦАГ НЬ ШӨРМӨСТЭЙГӨӨ ОЛДСОН НЬ ШИНЭ НЭЭЛТ БОЛЛОО

Тус олдворыг хаанаас хэрхэн олж, судалгааны шинэ нээлт болгосон талаар ШУА-ийн Палеонтологийн хүрээлэнгийн Палеозоологийн салбарын эрхлэгч Б.Манайбаяртай ярилцлаа.

- “Цул толгойт” үлэг гүрвэлийн ямар шинжээрээ нэн ховорт тооцогдож, палеонтологийн салбарт шинэ нээлт боллоо гэж үзсэн бэ?

- "Цул толгойт" үлэг гүрвэл нь хөх тээгийн цаг үе буюу хамгийн эртний цаг үед хамаарах газар нутгаас олдсон гэдгээрээ онцлогтой. Тухайн үлэг гүрвэлийн бүрэн хэмжээний олдвор өмнө нь хаанаас ч олдож байгаагүй. Тухайн амьтан 100 орчим сая жилийн өмнөх зузаан толгойт үлэг гүрвэлийн бүлэгт хамаарч байгаа. Олдвор нь гавал болон биеийн хэлхээ яснаас бүрддэг. 80см орчим урттай, 5.85кг жинтэй, өвсөн идэшт “цул толгойт” үлэг гүрвэлийн чулуужсан үлдвэр. Тус олдвор нь дал, бугалга, нурууны үеүд, аарцаг, хойд мөч, нарийн шөрмөсөөр бүрхэгдсэн сүүлний үеүд, ходоодны чулуу зэргээс бүрдэж байгаа бөгөөд палеонтологийн шинжлэх ухаанд бүртгэгдсэн “цул толгойт” үлэг гүрвэлүүдээс хамгийн сайн бүрдэлтэй олдворт тооцогдож байгаа юм. 

- “Цул толгойт” үлэг гүрвэл гэж нэрлэсний учир нь юу вэ. Энгийн хүмүүс бол гавлын ясгүй үлэг гүрвэл юм байна гэж ойлгож мэднэ?

- Махан идэштэй, хуягтай, ивэртэй, гүрвэл хөлтэй, шувуун аарцагтай, зузаан толгойтой гэх мэт үлэг гүрвэлийг долоон бүлэгт хувааж үздэг. Цул толгойт бол зузаан толгойтой бүлэгт хамаарч байгаа. “Цул толгойт” хэмээн нэрлэгддэг үлэг гүрвэлийн толгойн орой буюу зулайн хэсэг нь овойж, бөмбөгөр хэлбэртэй болон хөгжсөн нь бусад үлэг гүрвэлийн бүлгүүдээс ялгардаг. “Цул толгойт” үлэг гүрвэлийн биеийн хөгжил, анатомийн бүтэц нь өнөөг хүртэл тодорхойгүй байсан. Энэхүү шинэ үлэг гүрвэлийг судлаачид ховор олдвор, амьдарч байсан геологийн цаг үе, хээрээс олдсон байдал зэргийг илэрхийлж Zavacephale rinpoche (Завасефале ринпочи) буюу “анхны цул толгойт” , “ховор, нандин” хэмээх утга бүхий үгсийн нийлэмжээр нэршүүлэн шинжлэх ухаанд бүртгүүлсэн. Zavacephale нь “цул толгойт” үлэг гүрвэлийн гарын хэсгүүд, ходоодны чулуу зэрэгтэй олдсон хамгийн анхны олдор гэдгээрээ онцлог юм. Тус амьтны толгой, биеийн хэсгүүдийн анатомийн шинжүүд болон чөмөгний ясанд хийсэн эдийн түвшний судалгаагаар тус бодгаль нь насанд хүрсэн болохыг илтгэж байгаа аж. Геологийн цаг хугацааны хувьд Zavacephale нь “цул толгойт” үлэг гүрвэлүүдийн хамгийн эртний төрөлд тооцогдож байна.

- "Цул толгойт" үлэг гүрвэлийг хаанаас хэдэн онд олсон бэ. Ямар шинж байдалтайгаар олдсон бэ?

- 2019 оны намар Дундговь аймгийн Баянжаргалан сумын Хүрэн дух хэмээх газраас олж байсан. Хамгийн анх манай багийн ахлагч Чинзориг судлаач олсон. Энэхүү олдвор нь хайрган дотор чулуунаас ялгарахааргүй байсан. Баргийн хүнд анзаарагдахааргүй бөөрөнхий чулуу шиг харагдаж байсан. Бид хээрийн судалгааны аргачлалаараа олдворыг гаргаж авсан. Тэгээд зургаан жилийн турш нарийн судалж, шинэ төрөл зүйл болохыг нь тогтоогоод дэлхийн хамгийн нэр хүндтэй “Nature” сэтгүүлийн есдүгээр сарын 17-ны дугаарт хэвлүүлсэн. Судалгааны үр дүнд дэлхийн үлэг гүрвэл сонирхогчид болон палеонтологич нарын анхаарлыг татаж байна. Монгол орны түрүү цэрд буюу өнөөгөөс 108-115 сая жилийн тэртээ хуримтлагдсан нь олдворыг илүү үнэ цэнтэй болгож байгаа. 

- Олдворыг хаана хадгалж байгаа вэ. Судалгааны багт ямар хүмүүс оролцсон бэ?

- Палеонтологийн хүрээлэнгийн сан хөмрөгт хадгалж байгаа. Газрын хэвлийгээс олдсон олдвор учир Үндсэн хуулиараа хэн бүхэн ашиглаад байх боломжгүй. Холбогдох газруудаас зөвшөөрөл авч байж судалгааны ажлуудаа хийдэг гэсэн үг. Тус судалгааг Шинжлэх Ухааны Академийн Палеонтологийн хүрээлэнгийн судлаач, доктор Ц.Чинзориг ахалсан. Б.Буянтэгш, доктор Х.Цогтбаатар бид хэд гадаадын судлаачидтай хамтран ажилласан. 

- Өнгөрсөн хугацаанд ямар ямар сонирхолтой олдвор олж, судалгааны ажлыг нь гардаж байсан бэ?

- 2007 онд сургуулиа төгсөөд Палеонтологийн хүрээлэнд ажиллаж эхэлсэн. 18 жил тасралтгүй ажиллаж байна. Эртний амьтан, ургамал дотроо би сээр нуруутай, нугламт амьтдын судалгааг хийдэг. Харин сүүлийн үед үлэг гүрвэлийн мөр судлаачаар ажиллаж байгаа. Монгол орны 24 олдворт газраас 20 мянга орчим үлэг гүрвэлийн мөр олдсон. Тэднийг үлэг гүрвэлийн зүйл ангиар нь ялгаж байгаа.  Зарим нь монголоос олдоогүй амьтдын мөр хүртэл байгаа. Үүнчлэн миний гар бие оролцсон онцлох олдворуудаас хамгийн анхны бөгөөд өндөр түвшинд хэвлүүлсэн материал бол нисдэг гүрвэл олсон. Үлэг гүрвэл амьдарч байсан хамгийн сүүлийн үеийн цаг буюу Нэмэгтийн цаг үед үлэг гүрвэлтэй зэрэгцэн амьдарч байсан нисдэг гүргэлийн хүзүүний ясыг олж байлаа. тэрхүү олдворыг Өмнөговь аймгийн Бүгийн цав хэмээх газраас олж байлаа. 1940-оод оноос судалгаа шинжилгээний эргэлтэд орж байсан. Маш сонин бөгөөд хамгийн сайн хөгжсөн үлэг гүрвэлүүд болон нисдэг гүрвэл, цэнгэг усны загас, яст мэлхий зэрэг амьтад олддогоороо онцлогтой.