Монголчуудын Өндөр ээж

Дэлхийн миссийн тэмцээнд амжилттай оролцсон Батцэцэг Сорхутанигийн бүжиг хийсэн нь тохиолдлын зүйл биш юм. Монголын түүхэнд ер нь эмэгтэй хүн чухал байр суурь эзэлж ирсэн байдаг. Монгол эмэгтэйчүүд хэзээ ч эзэрхэг дарамтанд байгаагүй. Ноёд, хаад олон эхнэртэй байх тохиодол бий ч эрх ямба, байр сууриа хадгалсаар ирсэн:. жишээлбэл, Чингис хааны дөрөвдүгээр хатан Хулан, өөрийн онцлог, дайчин чанараараа ялгарч, зарим үед Бөртэ үжингээс давж гардаг байсан нь түүхэнд бий. Мандуухай цэцэн хатан гэхэд л өөрийн нөхөр, Даян хаан Батмөнхийг багаас нь өсгөн хүмүүжүүлж, дайн тулаанд дагуулан явдаг байсан.

Сорхутани –хатны хувьд Их Монгол улсын хаад болох Мөнх, Хубулай хоёрыг, мөн Хүлэгү, Ариг бөх нарыг төрүүлэн өсгөсөн өндөр ээж. Хэрэйдийн ван хан Тоорилын бага дүү болох Жах-Гамбын охин тэрбээр Чингис хаан хэрэйдүүдийг дарсны дараа хааны бага хүү Тулуйд хүүхдээрээ байхад нь эхнэр болон очсон юм. Ийм уламжлал тэр үеийн монголчуудад бас бий болоод удсан байж.

1232 онд Тулуй хааныг нас барахад түүний ах Өгөөдэй Тулуйн улсын бүх эрх мэдлийг Сорхутанид шилжүүлэх зарлиг буулгажээ. Тулуй хүүхдүүд ихэд хайртай байсан Өгөөдэй хаан Сорхутани хатныг “хорвоо дээрх хамгийн ухаант эмэгтэй” хэмээн онцолсон нь бий.

Персийн түүхч Рашид Ад-дин түүнийг Өүлэн эхтэй зүйрлэн бичсэн байдаг. Хоёул нөхрөө нас барсны дараа хүүхдүүдээ ганцаараа өсгөж, аугаа түүхийг бүтээх хүмүүсийг өсгөн хүмүүжүүлсэн юм.  Персийн түүхчийн бичснээр, Сорхутани хатан нэг зүйл дээр Өүлэн эхээс илүү хатуу байж чаджээ. Өүлэн эх сүүлд нөхөрт гарсан байдаг бол, өөрийн хүү Гүег хаанд эхнэр болгон өгөх гэсэн Өгөөдэй хааны зарлигийг эсэргүүцэн давж гарсан юм.

1246 онд хаан ширээнд сууж байхдаа Гүег хаан олон нийтийн өмнө Сорхутани хатныг магтан сайшааж, хаан ширээ эзгүйрсэн он жилүүдэд /1242-1246/ Сорхутани болон түүний хөвгүүд Их засаг хуулиа дээдэлж, тусгаарлах бодлогоос зайлсхийж ирсэн хэмээжээ. Тэгээд хааны нэрийн өмнөөс олон түмэнд бэлэг түгээх эрхэм үүргийг Сорхутанид өгсөн байдаг.

Энэ үед Сорхутани хатан түр хугацаанд хааны эрх мэдлийг хэрэгжүүлж, төрийн хэргийг удирдаж байсан юм.

1248 оны хавар Гүюг хаан их цэргээ дагуулж Ижил мөрнийг /Волга/ зорьжээ. Ижил мөрний эргийн уур амьсгал түүний эрүүл мэндэд тустай хэмээн шалтагласан боловч өөрийн өрсөлдөгч Бат хааны эсрэг босохоор явж буйг Сорхутани хатан гадарлаж, Бат хааныг нууцаар сэрэмжлүүлж амжсан гэнэ. Гүюг хаан Самаркандад насан өөд болоход оршуулгын ажилд нь зориулж Бат хаан, Сорхутани-бэхи нар үнэт торго, эд зүйлс илгээсэн аж. Үүний дараа алтан ургийн ахмад нь болж үлдсэн Бат хаан руу өөрийн хүү Мөнхийг явуулж Их Монгол улсын хаан ширээнд заларахыг хүсчээ. Гэвч Бат хаан Алтан ордны улсдаа үлдэхийг илүүд үзэж, Мөнхийг хаан ширээнд суулгахыг захижээ. Шинэ хааныг эсэргүүцсэн Өгөөдэй, Цагаадай нарын удмын зарим хүмүүс 1252 онд цаазаар авахуулжээ. Сорхутани хатан 1252 оны хавар нас барсан ба өөрөө христийн шашинтай байсан Сорхутани мусульман шашинтуудыг ч өмгөөлөн, ивээдэг байсан гэдэг.

Орчуулсан Б.Наранбаатар

Орос хэл дээр: http://asiarussia.ru/persons/5544/